Rekonstrukcje stankiewicze.com

Dom i zagroda we wsi mazowieckiej – przełom XVIII i XIX wieku


(Opracowano na podstawie P. Andrzeja Woźniaka)

Autorem artykułu jest Pan Janusz Stankiewicz, twórca strony http://www.stankiewicze.com/ , która niestety już nie istnieje. Postanowiłem w miarę możliwości przenieść jego artykuły na stronę steamalmanac.pl . Spowodowane jest to wielką wartością historyczną i genealogiczną, jaką posiadają artykuły Pana Janusza. Zaznaczam, że wszelkie prawa autorskie należą do Pana Janusza Stankiewicza

Druga połowa XVIII w., zwłaszcza zaś lata po pierwszym rozbiorze, były dla wyczerpanej długotrwałymi wojnami, kryzysem ekonomicznym i politycznym Rzeczypospolitej okresem względnej stabilizacji i ożywienia gospodarczego. W gospodarstwie wiejskim znalazło to wyraz, w niezbyt co prawda jeszcze powszechnym, dążeniu do zmiany w sposobie zarządzania dobrami i zwrocie ku „nowemu rolnictwu”, wprowadzaniu nowych upraw, zagospodarowywaniu ugorów i nieużytków, stosowaniu nowocześniejszych narzędzi i sposobów upraw roli, a także
w odchodzeniu od pańszczyzny i przeprowadzaniu reform czynszowych.

Dominującą we wsi mazowieckiej formą posiadania ziemi była bezterminowa dzierżawa,
w warunkach której chłop nie posiadał praw do uprawianej ziemi, był tylko jej użytkownikiem
i mógł być z niej w każdej chwili usunięty. Z chłopskim prawem do ziemi wiązało się prawo zagrody – przeważnie była ona własnością chłopa. W dobrach prywatnych chałupa, a często
i budynki gospodarcze budowane były z dworskiego materiału, na koszt dworu i stanowiły jego własność. Nieco częściej budowali chłopi na własny koszt chałupy, a zwłaszcza zabudowania gospodarcze, w królewszczyznach i dobrach duchownych.

Rozplanowanie przestrzenne zagrody z reguły występowało w kształcie otwartego lub ogrodzonego od gościńca płotem prostokąta. Jedno jego dłuższe ramię stanowiła chałupa, stojąca szczytem do drogi, oraz chlew i szopa. Krótsze ramię stanowiła prostopadła do tych budynków stodoła, niekiedy z przybudowaną do niej szopą lub komórką, naprzeciw zaś chałupy stały pozostałe zabudowania gospodarskie np. drugi chlew, wozownia, spichlerz.

Tam gdzie zagroda składała się tylko z chałupy i stodoły, bydło trzymane było w budynku mieszkalnym – w sieni. W przypadku braku stodoły lub braku w niej miejsca, plony przechowywano w brogach – daszek na czterech słupach.

Brog – rycina II połowa XIX wieku

W zagrodach komorników niekiedy zupełnie brakowało budynków gospodarczych, a np. komornice mieszkały z reguły po dwie w chałupie.Płoty, jeżeli były – dla „zapobieżenia szkodzie w polach”, wykonywano z wbitych w ziemię słupów połączonych żerdziami lub były plecione z chrustu.Powszechnie występującym typem domostwa mazowieckiego chłopa była chałupa, w której „sień jest u czoła, za nią izba, a w tyle komora”.

Jednym ze skutków ożywienia gospodarczego i związanych z nim przemian w gospodarstwie wiejskim są zmiany w budownictwie, daje się zauważyć rozdzielnie funkcji mieszkalnych
i gospodarczych. Wśród czynszowników występuje już typ zagrody wielobudynkowej
z rozbudowaną częścią inwentarską i osobnymi zabudowaniami dla koni, bydła i owiec.
Na przełomie XVIII i XIX w. zdaje się rzadziej stosowana szeroko dotychczas rozpowszechniona plecionka, coraz częściej zastępowana konstrukcjami trwalszymi np. sumikowo-łątkową.

Wąskofrontowa chałupa z roku 1611 – rycina II połowa XIX wieku



Chałupa z ca. połowy XVIII w. z okapem podpartym na jednym i (w głębi) na trzech słupach – rycina II połowa XIX wieku

Zmienia też powoli wygląd sam budynek. Chałupy wąskofrontowe ustępują zdecydowanie miejsca szeroko-frontowym, upowszechnia się typ budynku trój-wnętrznego (sień, izba, komora), rzadziej występują chałupy dwu-wnętrzne. W nowszych domach większa jest liczba okien, a one same też są większe. Udoskonalone zostają piece: kominy wyprowadzane są ponad dach, nie spotyka się już chałup „kurnych”. Stosunkowo niewiele zmieniało się wyposażenie wnętrza chałup, a dopiero pod koniec XIX w uległy one modernizacji.

Chłopskie zabudowania mieszkalne i gospodarcze – rycina II połowa XIX wieku


Chłopskie zabudowania mieszkalne i gospodarcze – rycina II połowa XIX wieku

Tzw. dwojaki, budynki mieszkalne dla dwu rodzin pod jednym dachem, występowały na całym Mazowszu. Mieszkali w nich często rzemieślnicy, czasem komornice lub chłopi niższej kategorii, ale często budowano je również dla chłopów „dniowych”, założnych, odrabiających pełną pańszczyznę. Najprostsze dwojaki składały się z dwu izb połączonych wspólną sienią, zdarzały się także połączone dwa budynki trój-wnętrzowe. .

Podstawowym materiałem, z którego wznoszono ściany budynków było drewno oblepiane gliną dla zachowania szczelności, ale także bywały gliniane lub nawet z wypalonej cegły spojonej gliną, a dach pokrywano słomą. Pułap budowano z żerdzi, ale tylko nad częścią mieszkalną,
a podłoga zazwyczaj gliniana, a u bogatszych gospodarzy z dyli. Drzwi robiono z tarcic lub dranic, a wyposażono w zawiasy tzw. „biegunki” oraz różnego rodzaju haczyki, skoble
do zamykania. Liczba okien zazwyczaj wynosiła dwa. Czasem trzy, były one małe.

Na początku XVIII w. budowle gospodarcze były wykonywane z chrustu.

 

Najczęściej w sieni mieścił się gliniany komin, w izbie piec i służący do gotowania „kominek”
z otwartym paleniskiem i okapem odprowadzającym dym do komina. Piece budowano z gliny, cegły, kafli lub kamieni, a komin stojący na czterech drągach opleciony słomą i grubo oblepiony gliną.

Kominek – “komin” – rycina z lat 60 – tych XIX wieku

W izbach stały ławy umiejscowione zazwyczaj przed oknami i wokół pieca, stół z tarcic prostej roboty, niekiedy żarna, na ścianie półki  z prostych desek z naczyniami i przetakami., na drągu nad sufitem wisiała odzież, dzbany, drewniane łyżki, siekiera, nóż, wyżłobiona w kształcie koryta kłoda do wyrabiania ciasta, łóżka zbite z desek słomą usłane i płachtą okryte.

Wnętrze chałupy – rycina z lat 60-tych XIX wieku


Wnętrze chałupy – rycina z lat 60-tych XIX wieku


Ogromne ubóstwo wyposażenia izby wiązało się bezpośrednio z sytuacją nie dziedziczenia ziemi i częstej zmiany mieszkańców chałupy, a zatem do wyposażenia i sprzętów nie przywiązywano zbytniej uwagi, ponieważ nie były one własnością chłopa, a jeżeli już coś było – to musiało mieć niewielkie rozmiary, aby przy rugowaniu nie przenosić zbyt wielkiego dobytku „na plecach”.

Chałupa – rycina J.P. Norblin       
 Chałupa – rycina J. Wall

( Przerażający koszmar życia bez żadnej perspektywy… – dopisek mój)….

Chaty na pocztówce z roku 1919

Rozmieszczenie pomieszczeń w tzw. “trzeciaku” – około 1930 roku na Mazowszu wschodnim

signature

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *